Rosja szykuje nową fabrykę chipów. W środku maszyny ASML

W Rosji powstaje zakład, który ma produkować układy scalone, a jego uruchomienie może budzić poważne pytania dotyczące skuteczności zachodnich sankcji technologicznych. W Specjalnej Strefie Ekonomicznej Ałabuga w Tatarstanie trwają przygotowania do rozpoczęcia produkcji mikroelektroniki. Według informacji rosyjskich mediów na miejscu miały pojawić się urządzenia zagranicznych producentów, w tym systemy fotolitograficzne firmy ASML.

Sama obecność maszyn ASML w projekcie realizowanym na terytorium Rosji zwraca uwagę, ponieważ holenderski producent należy do kluczowych firm objętych ograniczeniami dotyczącymi eksportu zaawansowanych technologii do tego kraju. Jeżeli informacje o dostarczeniu sprzętu są prawdziwe, pojawia się pytanie, w jaki sposób urządzenia trafiły do Ałabugi i czy ich obecność jest zgodna z obowiązującymi restrykcjami.

Maszyny ASML mają być już na miejscu

W przygotowywanym zakładzie zgromadzono już część wyposażenia potrzebnego do produkcji układów scalonych. Wśród wymienianych urządzeń znajdują się systemy fotolitograficzne ASML, urządzenia do trawienia produkowane przez Lam Research oraz implantatory firmy Applied Materials.

To zestawienie jest szczególnie istotne. Nie chodzi bowiem o pojedynczą maszynę wykorzystywaną w ograniczonym procesie laboratoryjnym, lecz o wyposażenie potrzebne do kolejnych etapów wytwarzania półprzewodników. Fotolitografia pozwala przenieść wzór układu na płytkę krzemową, urządzenia do trawienia kształtują strukturę materiału, a kolejne instalacje odpowiadają za nanoszenie warstw i modyfikację właściwości krzemu.

Źródła nie podają jednak dokładnego modelu urządzenia ASML. To bardzo ważna niewiadoma. Bez tej informacji nie da się określić, z jakim poziomem zaawansowania technologicznego miałaby działać przygotowywana linia.

Nie każda maszyna ASML służy do produkcji najbardziej zaawansowanych procesorów. Rosyjskie przedsiębiorstwa mogą być zainteresowane również starszymi systemami przeznaczonymi do produkcji układów wykorzystujących dojrzałe procesy technologiczne. Właśnie takie chipy są szeroko stosowane w elektronice przemysłowej, energetyce, telekomunikacji, motoryzacji oraz urządzeniach sterujących.

Oferta pracy zdradziła więcej niż oficjalne komunikaty

Jednym z najbardziej interesujących śladów prowadzących do projektu jest oferta pracy opublikowana przez Specjalną Strefę Ekonomiczną Ałabuga na rosyjskim portalu HeadHunter.

30 czerwca pojawiło się ogłoszenie dotyczące stanowiska głównego inżyniera odpowiedzialnego za uruchomienie linii produkcji układów scalonych. Wśród urządzeń, z którymi kandydat miałby pracować, wymieniono między innymi sprzęt do fotolitografii ASML, systemy trawienia Lam Research oraz implantatory Applied Materials.

Oferta przewiduje pracę w Jełabudze i przeprowadzkę do Tatarstanu. Wynagrodzenie określono na poziomie 150 tys. rubli miesięcznie (niecałe 7000 PLN). Opublikowano również ofertę dla operatora instalacji odpowiedzialnego między innymi za wyposażenie kontrolno-pomiarowe.

Takie ogłoszenia są szczególnie interesujące, ponieważ sugerują, że projekt nie znajduje się wyłącznie na etapie planowania. Poszukiwani są ludzie mający uczestniczyć w instalacji i uruchomieniu konkretnej infrastruktury technologicznej.

Sankcje miały odciąć Rosję od takiego sprzętu

Największe pytanie dotyczy pochodzenia maszyn. ASML jest jednym z najważniejszych producentów urządzeń wykorzystywanych w przemyśle półprzewodnikowym, a jego najbardziej zaawansowane systemy są objęte bardzo restrykcyjnymi zasadami eksportowymi.

Holenderska firma nie sprzedaje swoich najnowocześniejszych urządzeń do Rosji. Ograniczenia dotyczą również szeregu starszych technologii, a eksport sprzętu półprzewodnikowego do tego kraju podlega kontroli.

Dlatego informacje o maszynach ASML znajdujących się w przygotowywanej rosyjskiej fabryce są niepokojące nawet wtedy, gdy ostatecznie okaże się, że chodzi o starszą generację urządzeń. Pojawia się bowiem kwestia całego łańcucha dostaw: kto sprzedał sprzęt, przez jakie państwa mógł zostać przetransportowany i czy wykorzystano pośredników pozwalających ominąć ograniczenia eksportowe.

Na obecnym etapie nie ma jednak dowodu, że ASML bezpośrednio dostarczyło jakiekolwiek urządzenia do Ałabugi. Nie ma również potwierdzenia, że sprzęt został sprowadzony z naruszeniem sankcji. Informacje pochodzą przede wszystkim z rosyjskich źródeł branżowych i ofert pracy.

Ałabuga ma szczególne znaczenie dla rosyjskiego przemysłu

Lokalizacja projektu również budzi zainteresowanie. Ałabuga jest jednym z najważniejszych rosyjskich ośrodków przemysłowych związanych z produkcją systemów bezzałogowych. W regionie rozwijane są również przedsięwzięcia związane z elektroniką, automatyką i innymi technologiami przemysłowymi.

Konstantin Łapotko z holdingu SNDGlobal zwraca uwagę, że układy produkowane z wykorzystaniem dojrzałych procesów technologicznych mogą znaleźć zastosowanie w bardzo szerokiej gamie urządzeń. Chodzi między innymi o mikrokontrolery, układy komunikacyjne, elektronikę mocy, sterowniki, czujniki oraz podzespoły radiowe.

Takie komponenty nie muszą trafiać wyłącznie do jednego rodzaju produktu. Mogą być wykorzystywane w automatyce przemysłowej, energetyce, telekomunikacji, transporcie, a także w systemach bezzałogowych.

W przypadku Ałabugi szczególnie istotny jest właśnie ten ostatni sektor. Ekspert wskazuje, że lokalna produkcja mikroelektroniki mogłaby potencjalnie odpowiadać również na potrzeby rosyjskiego przemysłu dronowego. Nie ma jednak dowodów, że planowana fabryka została przeznaczona wyłącznie do tego celu.

Rosja może potrzebować własnych chipów bardziej niż kiedykolwiek

Budowa własnych zdolności produkcyjnych jest dla Rosji ważna również z powodu ograniczonego dostępu do zagranicznej elektroniki. Sankcje utrudniają import wielu komponentów, a przemysł wykorzystujący elektronikę musi szukać alternatywnych źródeł dostaw.

Własna fabryka mogłaby częściowo ograniczyć zależność od importu. Nie oznacza to jednak automatycznego uzyskania dostępu do najnowocześniejszych procesorów. Produkcja półprzewodników jest wyjątkowo skomplikowana, a sama obecność maszyn litograficznych nie wystarcza do uruchomienia konkurencyjnej fabryki.

Potrzebne są również odpowiednie materiały, chemikalia, oprogramowanie, urządzenia pomiarowe, know-how oraz specjaliści zdolni do utrzymania całej linii w stabilnej pracy. W przypadku technologii objętych sankcjami każdy z tych elementów może stanowić osobny problem.