W Rosji można trafić pod lupę za coś, co miliony ludzi robią codziennie

VPN, szyfrowane komunikatory i automatyczne usuwanie wiadomości służą wielu osobom do ochrony prywatności. W Rosji korzystanie z takich narzędzi może jednak zostać przedstawione przez śledczych jako argument przemawiający za tymczasowym aresztowaniem. Według doniesień rosyjskich mediów organy ścigania coraz częściej opisują je jako „techniki spiskowe”, które wpływają na przebieg postępowania.

Na problem zwróciła uwagę Ewa Mierkaczowa z rosyjskiej Rady Prezydenckiej ds. Społeczeństwa Obywatelskiego i Praw Człowieka. Powołując się na analizowane orzeczenia sądowe, wskazuje, że śledczy wykorzystują argumenty dotyczące anonimizacji ruchu sieciowego, szyfrowania komunikacji i ukrywania kontaktów przy uzasadnianiu wniosków o areszt.

Nie oznacza to jednak, że samo korzystanie z VPN automatycznie stanowi przestępstwo lub wystarcza do zastosowania takiego środka zapobiegawczego. Kontrowersje dotyczą przede wszystkim tego, jak zwykłe narzędzia ochrony prywatności są przedstawiane w postępowaniach karnych.

VPN i szyfrowanie jako argument za aresztem

Jak informuje rosyjski dziennik „Moskowskij Komsomolec”, śledczy coraz częściej powołują się na możliwość utrudniania postępowania przez podejrzanych. W dokumentach pojawiają się między innymi programy anonimizujące, szyfrowanie połączeń, komunikatory z szyfrowaniem end-to-end, znikające wiadomości oraz ukrywanie list kontaktów.

Takie funkcje nie są same w sobie dowodem popełnienia przestępstwa. VPN może chronić ruch internetowy, szyfrowanie zabezpiecza treść rozmów, a automatyczne kasowanie wiadomości ogranicza ilość przechowywanych danych. Podobne rozwiązania są wykorzystywane zarówno prywatnie, jak i w firmach.

W ocenie śledczych działania takie mają jednak utrudniać odtworzenie komunikacji lub ustalenie kontaktów między podejrzanymi.

Sprawa lekarza z Moskwy

Jednym z przykładów przywoływanych w doniesieniach jest sprawa moskiewskiego lekarza rodzinnego podejrzanego o usprawiedliwianie terroryzmu w publikacji z 2022 roku. Przy podejmowaniu decyzji o zastosowaniu tymczasowego aresztowania sąd miał uwzględnić również argumenty śledczych dotyczące stosowania przez podejrzanego „środków spiskowych”.

Wcześniej przy rozpatrywaniu wniosków o areszt sądy koncentrowały się przede wszystkim na wadze zarzucanego czynu oraz ryzyku ucieczki, wpływania na świadków czy utrudniania postępowania. Według opisywanych doniesień korzystanie z narzędzi cyfrowych staje się kolejnym elementem argumentacji organów ścigania

Rosja chce zaostrzyć kary za przestępstwa z użyciem technologii

Kontrowersje wokół VPN pojawiają się równolegle z planami zmian w rosyjskim prawie karnym. W lipcu 2026 roku Aleksandr Bastrykin, przewodniczący Komitetu Śledczego Federacji Rosyjskiej, zapowiedział przygotowanie projektu ustawy przewidującej surowsze kary za przestępstwa popełniane z wykorzystaniem technologii informacyjno-komunikacyjnych.

Według przedstawionych założeń nową okolicznością obciążającą miałoby być wykorzystanie technologii ICT, w tym sztucznej inteligencji. Bastrykin argumentował, że narzędzia cyfrowe mogą służyć między innymi do popełniania przestępstw związanych z terroryzmem, ekstremizmem czy przemocą.

Proponowane rozwiązanie miałoby dotyczyć sytuacji, w których technologia stanowi główne narzędzie przestępstwa lub znacząco zwiększa rozmiar wyrządzonych szkód.

Czy korzystanie z VPN jest w Rosji legalne?

15 kwietnia 2026 roku rzecznik Kremla Dmitrij Pieskow stwierdził, że w Rosji nie obowiązuje ogólny zakaz korzystania z usług VPN. W sprawach dotyczących ewentualnych ograniczeń odsyłał do Roskomnadzoru oraz Ministerstwa Rozwoju Cyfrowego.

Z kolei pod koniec marca minister rozwoju cyfrowego Maksut Szadajew przyznał, że władze pracują nad ograniczeniem korzystania z takich usług. Jednocześnie sprzeciwił się wprowadzeniu odpowiedzialności administracyjnej wyłącznie za używanie VPN. Według jego wypowiedzi omawiane działania stanowią kompromis między różnymi rozwiązaniami rozważanymi przez administrację.

Roskomnadzor informował natomiast, że nie ogranicza korzystania z VPN do celów korporacyjnych. Firmy mogą wykorzystywać takie narzędzia między innymi do uzyskiwania dostępu do zagranicznych stron w związku z obowiązkami zawodowymi.

Narzędzia prywatności stają się elementem postępowań karnych

Rosyjskie doniesienia pokazują, że VPN i szyfrowane komunikatory mogą być wykorzystywane w argumentacji śledczych dotyczącej ryzyka utrudniania postępowania. Samo korzystanie z takich rozwiązań nie dowodzi jednak winy ani nie przesądza o konieczności zastosowania tymczasowego aresztowania.

Kluczowe pozostaje rozróżnienie między wykorzystaniem technologii do popełnienia przestępstwa a używaniem jej do ochrony prywatności, w Rosji te dwie sytuacje zaczynają być traktowane jednakowo.