Sami od czasu do czasu "patchujemy" komputer, choćby za pomocą aktualizacji BIOS, a i to często robimy z duszą na ramieniu, czy nie zaskoczy nas nagła przerwa w dopływie prądu. O obecnych aktualizacjach Windows 11 w ogóle pisać nie warto, bo na samo wspomnienie niektórzy oblewają się zimnym potem. A jak zaktualizować oprogramowanie układowe i naprawić awarię komputera… który znajduje się miliardy kilometrów od Ziemi (i wciąż się oddala)? NASA znalazła na to sposób.
Mowa oczywiście o sondzie Voyager 1 - o której znów jest głośno - bowiem 18 listopada 2026 roku osiągnie ona odległość jednego dnia świetlnego od Ziemi. Jeszcze żaden obiekt stworzony przez człowieka nie znalazł się tak daleko od naszego domu. NASA chce świętować to wydarzenie w dość nietypowy, ale ciekawy sposób.
Dziś jednak skupimy się na naprawie pamięci sondy, która na początku wydawała się niemożliwa do przeprowadzenia. Przy okazji przypomnijmy, że niedawno pisaliśmy o tym jakich procesorów NASA używa w kosmosie.
Voyager 1 - kosmiczny staruszek się sypie
Zanim zaczniecie hejtować Voyagera 1 i wykorzystaną w nim elektronikę to przypomnijmy, że sonda została wystrzelona w 1977 roku, a więc zbliża się już do 50-tki. Jeśli chcielibyśmy wciąż pracować na komputerze z tamtego roku to byłby to Apple II z procesorem o taktowaniu około 1 MHz i… 4 KB pamięci RAM. Wracając jednak do Voyagera - w listopadzie 2023 roku sonda (mniej lub bardziej niespodziewanie - bo z założenia nie miała pracować tak długo) zaczęła wysyłać uszkodzone dane. Już sama diagnoza nie była prosta, ale stwierdzono, że jest to awaria fragmentu pamięci jednego z komputerów pokładowych. Zajrzeć do środka sondy która znajdowała się 24 miliardy kilometrów dalej nie było jak, więc trzeba było to załatwić od strony programowej - wysłać sygnałem radiowym odpowiednią poprawkę oprogramowania.
Model Voyagera w symulatorze (źródło: NASA)
Dlaczego Voyager 1 przestał przesyłać czytelne dane?
NASA ustaliła, że nawalił FDS (Flight Data Subsystem), który jest jednym z trzech komputerów pokładowych Voyagera 1, zajmującym się zbieraniem danych naukowych i informacji o stanie sondy, które następnie przekazywane są do układu telemetrycznego (który z kolei wysyła je z powrotem na Ziemię). Sonda wciąż odbierała sygnał i wysyłała swoje wiadomości, ale ewidentnie były one uszkodzone i po prostu nieczytelne.
Ciekawostka - ten cyfrowy magnetofon to zewnętrzna pamięć masowa FDS (źródło: NASA)
Awarii uległa pamięć, a konkretnie pojedynczy układ pamięci, który stanowił jakieś 3% całości pamięci FDS (mowa o buforze roboczym, a nie pamięci masowej). W pamięci tej przechowywane są zarówno instrukcje oprogramowania, jak i dane. Jak mogło dojść do uszkodzenia? Do końca nie wiadomo, ale prawdopodobnie było to po prostu uderzenie wysokoenergetycznej cząstki, czy zwykłe zużycie podzespołu. Reasumując - awaria naprawdę niewielkiego fragmentu pamięci sprawiła, że dane przesyłane na Ziemię stały się bezużyteczne.
Patchujemy sondę - jak naprawić komputer na odległość?
Na początku NASA wysłała do sondy polecenie, które przekazało całą zawartość pamięci FDS, co pozwoliło ją porównać ze wcześniejszymi odczytami. To właśnie dzięki tej prostej operacji udało się zdiagnozować źródło problemu. No… ale co zrobić w tej sytuacji? Przecież nie wymieni się układu pamięci na nowy. Trzeba było przenieść kod w inne obszary pamięci. Proste prawda? Byłoby proste, gdyby jakakolwiek wolna przestrzeń pamięci sondy była wystarczająco duża - a nie była. Podzielono więc kod na mniejsze fragmenty, zaktualizowano je, zmodyfikowano by nadal ze sobą współpracowały i zapisano w różnych miejscach. Wymagało to iście programistycznej gimnastyki, ale koniec końców udało się przygotować patch, wysłać go do sondy i… w napięciu czekać, czy zadziała. Trzeba było dwóch dni od wysłania patcha, żeby inżynierowie NASA odetchnęli z ulgą - a przerwa spowodowana awarią trwała prawie 7 miesięcy (od 14 listopada 2023 do 13 czerwca 2024).
W tym roku Voyager 1 też zaliczył awarię
I tym razem nie była to wina FDS, ale układu manewrowego i sterowania sondą. W październiku bieżącego roku na krótko (około 48 godzin) straciliśmy łączność z Voyagerem, który niespodziewanie włączył do akcji zapasowe silniki (prawdopodobnie podstawowy zestaw silników przestał działać). Jak do tej pory NASA nie opublikowała szczegółowej analizy wydarzenia, ale wiadomo, że było to samodzielne działanie oprogramowania sondy, a nie efekt jakiejś niedawnej poprawki programowej.
Opóźnienia komunikacji w kosmosie
Jednym z większych wyzwań aktualizacji oprogramowania Voyagera 1 było oczywiście opóźnienie w komunikacji. NASA nie może sterować Voyagerem w czasie rzeczywistym, bo to nie dron znajdujący się kilkanaście metrów od nas. Pomimo tego, że fale radiowe poruszają się z prędkością światła, to sygnał z Ziemi do Voyagera potrzebował ponad 22 godzin by dotrzeć do sondy i tyle samo na powrót. Przybliżony czas komunikacji w obie strony wynosił więc około 45 godzin. Obecnie, kiedy sonda osiągnie odległość jednego dnia świetlnego, czas potrzebny do obustronnej komunikacji wzrośnie do 48 godzin.
Voyager 1 jest coraz dalej od Ziemi - co dzieje się z sondą w 2026 roku?
Przypomnieliśmy już sobie, że wysłaliśmy Voyagera 1 w kosmos w 1977 roku. W 2012 roku przekroczył heliopauzę (upraszczając - zewnętrzną granicę heliosfery i całego Układu Słonecznego). W 2026 roku Voyager 1 wciąż działa i przesyła dane naukowe, ale… NASA była zmuszona do wyłączenia części instrumentów, bowiem jego zasilanie stopniowo słabnie.
Montaż "zasilacza" Voyagera 1 (źródło: NASA)
Wypada tu wyjaśnić, że Voyager 1 jest zasilany trzema radioizotopowymi generatorami (RTG), a tym czym go napędza jest pluton-238. To nie jest reaktor jądrowy - w tym systemie wykorzystywane jest ciepło (zamieniane później w energię) powstające podczas naturalnego rozpadu radioaktywnego. Większej ilości plutonu patchem niestety przesłać nie można.
Staruszek radzi sobie więc całkiem nieźle, a przypomnijmy, że nie miał działać 50 lat, a pierwotna misja była planowana tylko na 4 lata. Aktualnie szacuje się, że sonda będzie utrzymywać kontakt z Ziemią do 2036 roku, ale przesyłanie danych naukowych może zakończyć się wcześniej.
Zdjęcia wykorzystane w artykule pochodzą z archiwum NASA

Pokaż / Dodaj komentarze do:
NASA załatała komputer z 1977 roku. Z 24 miliardów kilometrów